De haalbaarheid van een impact investeringsfonds met een focus op de culturele en creatieve sector is de hoofdvraag voor dit onderzoek. Is er een match tussen impact investeerders (en fondsmanagers) en de culturele en creatieve sectoren?
Zowel vanuit de vraag, als vanuit het aanbod is duidelijk dat er een match kan zijn. De sector heeft behoefte aan het versterken van hun eigen vermogen, het verwerven van panden en het verkrijgen van voorfinanciering voor cultuurproducties. Impact Investeerders kunnen hier een belangrijke rol in spelen.
Ermi van Oers Nova Innova
Kan er voldoende deal flow worden gecreëerd voor een impact investeringsfonds in Nederland? De deal flow wordt gedefinieerd als de hoeveelheid investeerbare voorstellen die aan een investeringsmaatschappij worden gedaan. Een cultureel impact investeringsfonds is alleen haalbaar als er een aanzienlijke deal flow kan worden gecreëerd.
Bovenal is 'financierbaarheid' afhankelijk van de uitgangspunten, voorwaarden, sector focus en doelen van de investeerder. Niet elke investeerder past bij de sectoren, en niet elke onderneming heeft baat bij of is geschikt voor andere financiële producten dan subsidies zoals leningen en durfkapitaal.
De voorbeelden laten zien dat het mogelijk moet zijn om voldoende deal flow te realiseren in Nederland. We denken wel dat het verstandig is dat het fonds zich richt op andere Europese landen. In het algemeen geldt: hoe specifieker de focus van een fonds, hoe breder de geografie.
De grootste uitdaging is dat impact investeerders nog vrij onbekend zijn en weinig “feeling” hebben met de culturele en creatieve sector. Ze zijn vaak niet vertrouwd met de verschillende "asset classes" binnen de sector, vinden het moeilijk te waarderen, zien de sector als te risicovol en kennen weinig “succes stories” waarbij impact investeerders succesvol hebben geïnvesteerd.
Daarnaast is er onbekendheid in de culturele en creatieve sector met impact investeringen, en de verschillende financiële instrumenten die kunnen worden geboden. Het is daarnaast ongebruikelijk in de sector om investeerders te laten participeren in een bedrijf. Tijdens de interviews werd soms duidelijk dat de sector onbekend is met het verschil tussen impact investors en reguliere investeerders. Daarnaast spreken veel ondernemende makers niet “de taal” van impact-financiers en hebben het gevoel dat ze veel moeten uitleggen. Ook is er bezorgdheid dat externe investeerders zeggenschap krijgen terwijl ze de aard van de sector en manier van werken niet snappen.
Wij voorzien ook dat het tijd zal kosten om ondernemers met een biculturele achtergrond op een goede manier te betrekken bij het nieuwe fonds. De impact investors wereld is op het moment weinig divers en het is daarom een noodzakelijke voorwaarde om kernpersonen uit de sector te betrekken en zeggenschap te geven. Dit kan bijvoorbeeld in de investeringscommissie, het aanstellen van ambassadeurs en door het scouten van talent. Het is essentieel dat diversiteit en inclusie een vanzelfsprekend onderdeel worden van het fonds en geen bijproduct. Een fonds is alleen haalbaar als het credibility heeft binnen de sector. Alleen door proactief te scouten en vooral door intensieve samenwerking met de sector heeft een fonds kans van slagen.
Investeren in de culturele en creatieve sector vraagt daarnaast om geduld (patient capital). Patient capital is geld waarvan de verstrekker weet dat het een langere tijd vaststaat. Er is kortom behoefte aan investeerders die verder kijken dan korte termijn rendement (zowel financieel als impact) en die de waarden, taal en de manier van werken van de sector omarmen. Bovendien vereist het verkrijgen van investering intensieve begeleiding van de ondernemers.
Jon Heemsbergen, Art-up
Een van de grootste uitdagingen is het vinden van een geschikte fondsmanager met ervaring en bereidheid om een fonds voor de culturele en creatieve sector te managen. Fondsmanagers zijn in feite intermediairs die verantwoordelijk zijn voor het beheer van het fonds zoals fondshuizen en participatiemaatschappijen. Wij denken dat het een uitdaging wordt om een goede fondsmanager te vinden, met kennis en affiniteit met de sector en die bereid is om te werken met verschillende asset-classes en een mix van financieringsvormen kan wil bieden zoals equity, leningen en schenkingen.
Een mogelijke oplossing zou kunnen zijn een fondsmanager die niet bekend is met de sector, maar wel bereid is om een nieuw team van experts aan te nemen/ of te werken met een hybride setup. In een dergelijke hybride setup wordt een front-end team samengesteld vanuit experts uit de sector met een back-end team voor de verantwoording, administratie en investor relations.
Een laatste mogelijkheid is om een nieuwe fondsmanager te creëren. Het nadeel van deze optie is dat dit lang duurt en kostbaar kan zijn. Het voordeel is echter dat het fonds naar eigen inzicht kan worden vormgegeven en een passend team kan worden gezocht.
Op basis van de sectoranalyse en bovenstaande uitdagingen hebben we enkele voorwaarden vastgesteld voor het slagen van een impact investeringsfonds voor de culturele en creatieve sector:
Er zijn een aantal varianten van potentiële structuren voor een fonds mogelijk. Deze worden hieronder kort schematisch uitgewerkt
| Place-Based Fonds voor Grootstedelijke Cultuur |
|---|
| Venture Studio voor Nieuwe Materialen en Ambachten |
|---|
| Participatie Maatschappij voor Circular Fashion |
|---|
| Vastgoed Fonds voor Vrije Culturele Ruimtes |
|---|
| Productie Fonds voor Radicale Verbeelding |
|---|
Om risico’s te mitigeren of impact te maximaliseren, zijn de volgende opties te overwegen:
Uiteraard zal een uiteindelijk definitieve variant van een fonds worden bepaald in samenspraak met DOEN. Hieronder doen we een eerste aanzet hoe een dergelijk fonds eruit kan zien op basis van ons onderzoek.
Zoals dit rapport laat zien is er een grote diversiteit aan thema’s en financiële instrumenten mogelijk. In het vorige hoofdstuk hebben wij 5 suggesties gedaan voor richtingen: 1) nieuwe materialen en ambachten, 2) ethische mode, 3) culturele ruimtes, 4) creatieve producties en expressie en 5) grootstedelijke cultuur. Daarnaast hebben we suggesties gedaan voor verschillende investeringsvormen die passen bij de behoefte van de doelgroepen zoals participaties in creatieve ventures, investeringen in cultureel vastgoed en voorfinanciering en revenue based finance voor de ontwikkeling van impactvolle cultuurproducties.
We adviseren om een impact fonds op te zetten dat investeert met risicodragend kapitaal in creatieve ondernemingen, maar wij adviseren ook om dit eventueel te combineren met investeringen in culturele panden. Het vastgoed kan onderdeel zijn van een equity-investeringsfonds, bijvoorbeeld als onderdeel van de assets van het fonds. Een mogelijkheid is om een maximaal percentage van bijvoorbeeld 20% van de assets te investeren in cultureel vastgoed, met als doel culturele plekken te behouden als gemeenschappelijke en toegankelijke ruimtes, en in eigendom van de community.
Wij adviseren om als thematische focus van het fonds te kiezen voor een Place-Based Fonds voor Urban Culture en dit te combineren met cultureel vastgoed en grote impact-cultuurproducties zoals films, voorstellingen en tentoonstellingen. De thematische focus van Urban Culture richt zich op culturele ondernemers die samenwerken aan de stad van morgen. Denk aan mode-merken, straat- en nachtcultuur, festivals, diasporische stadscultuur, muziekfestivals, en record labels, maar ook aan vrijhavens en panden aan de rafelranden van de stad. Een place-based fonds werkt aan de stad van de toekomst vanuit verbeelding, gemeenschap, trans lokaliteit en impact.
Qua geografische regio stellen wij voor om te richten op Europa met focus op een aantal stedelijke gebieden met vergelijkbare typologie en multicultureel karakter zoals Amsterdam, Hamburg, Milaan en Marseille. Ook adviseren wij om specifiek te kijken naar diasporische stadscultuur en ventures die translokaal opereren (super lokaal geworteld maar in verbinding met wereldwijde culturele uitingsvormen) Een voorbeeld hiervan kunnen ook creatieve ventures zijn die actief zijn in het Caribisch Nederland. Wij stellen voor om te beginnen bij steden in Nederland (inclusief de eilanden) en daarna uit te breiden naar andere steden in Europa, te beginnen bij België, Duitsland, Italië, Spanje, Denemarken en Frankrijk en zo de dealflow te vergroten.
Qua fondsstructuur is onze voorkeur om niet te werken met een traditionele gesloten termijn, snelle groei opzet maar om een geduldig fonds op te zetten met een langere looptijd (patient capital). Op deze manier kan gezamenlijk met de ondernemers het beste groeipad worden bepaald. Daarnaast adviseren we om een fonds op te zetten met een mix aan financiële producten aan de sector. Er kan worden gedacht aan een combinatie van equity, leningen maar zeker ook grants.
We adviseren een fonds met een hybride setup, waarbij een front-end team wordt samengesteld vanuit experts uit de sector met een back-end team van een bestaande en ervaren fondsmanager voor de verantwoording, administratie en investor relations. Voor deze hybride opstelling adviseren wij om samen te werken met het Creatieve team binnen DOEN, vanwege haar grondige sectorkennis. Als dit niet mogelijk is, adviseren wij om met bestaande partijen uit de culturele sector in Nederland of Europa te werken, zoals het Cultuurfonds, European Culture Foundation of Moleskine Foundation. Zoals eerder beschreven, is het essentieel dat het fonds samenwerkt met een bestaande partij die over grondige sectorkennis beschikt in Europa.
Ook adviseren we om een steward-ownership model te overwegen en toetsen waarbij investeerders een aandeel in het bedrijf of een pand ontvangen maar waar (in ieder geval een deel van) de zeggenschap bij de community ligt. Daarnaast is het essentieel dat kernpersonen uit de doelgroep vanaf het begin betrokken worden bij de opzet van het fonds en zeggenschap krijgen. Ook zien we diversiteit en inclusie als een vanzelfsprekend onderdeel van het fonds en geen bijproduct. En wij adviseren om een stevige non-financial support facility op te zetten.
Tot slot adviseren wij om het fonds nadrukkelijk complementair te maken aan het bestaande financieringslandschap voor de culturele en creatieve sector, zoals beschreven in dit rapport. Het fonds zal zich richten op een niche waar cultuur, impact en de creatieve sector elkaar vinden en zich richten op culturele ondernemers met verdienmodel en de behoefte om de eigen vermogenspositie te versterken. Op die manier denken wij dat we extra kapitaal richting de sector kunnen bewegen.